از نکات نویسندگی
- در فارسی، واژههای پایانیافته به â و o و u، در پیوند با i-، همراه با صامت میانجیِ y میآیند. این «ی»، در رسمالخط امروزی، بهصورت «یـ» نوشته میشود، نه «ئـ»
- زیبا + «-ی»: زیبایی (نه زیبائی)
- خرما + «-ی»: خرمایی (نه خرمائی)
- مانتو + «-ی»: مانتویی (نه مانتوئی)
- رادیو + «-ی»: رادیویی (نه رادیوئی)
- دارو + «-ی»: دارویی (نه داروئی)
- واژههای عربیِ پایانیافته به «اء/ ـاء» نیز، در پیوند با i-، با دو «ی» و بهصورت «یی» نوشته میشوند، نه «ئی:
- - ابتدا + «-ی»: ابتدایی (نه ابتدائی)
- - استثنا + «-ی»: استثنایی (نه استثنائی)
میدانیم که «ابتدائی» و «استثنائی» نادرست نیستند، ولی در رسمالخطِ امروزی پیشنهاد نمیشوند و بسامدی نیز ندارند. توضیح آنکه، با استناد به پیکرههای زبانی، بسامد واژهای مانند «ابتدایی» دستکم دوبرابر «ابتدائی» و بسامد «استثنایی» سهبرابر «استثنائی» است.
یادآوری: اگر پس از این واژهها «ی» نکره بیاید، به این صورت نوشته میشوند: زیباییای، استثناییای.
املا چیست؟
«املا» به معنای «صورت نوشتاری واژههای زبان با حروف و نشانههای قراردادی خط» است. بنابراین در املا با حرف سروکار داریم، نه جدانویسی یا پیوستهنویسی. اگر حرف واژهای تغییر کند یا کموزیاد شود، سه حالت پیش میآید:
- یا املای آن غلط میشود، مانند «حاضر» و *حاظر؛ «اولویت» و *الویت؛ «درددل» و *دردودل (در این حالت، تنها یک صورت نوشتاری درست داریم که باید آن را در فرهنگهای معتبر ببینیم)
- یا معنای آن تغییر میکند، مانند «پیشخان» و «پیشخوان»؛ «حوزه» و «حوضه»؛ «حیات» و «حیاط» (در این حالت نیز تنها باید به فرهنگهای معتبر مراجعه کنیم)
- یا دواملایی و بیشتر میشود، مانند «زغال» و «ذغال»؛ «قرمه» و «قورمه»؛ «ایدهآل» و «ایدئال»؛ «دکمه» و «دگمه» و «تکمه»؛ «قدغن» و «غدغن» و «غدقن»؛ «هجده» و «هیجده» و «هژده» و «هیژده» (در این حالت، با صورتهایی سروکار داریم که همگی «درست»اند، زیرا کمابیش یا با نسبت یکسان در متون به کار رفتهاند، ولی تنها یکی از آنها ترجیح دارد.
یکی از مهمترین ملاکهای ترجیح نیز «بسامد املایی» است («بسامد» یعنی «تکرار و فراوانی کاربرد»). برای نمونه، «زغال» و «ذغال» هردو درستاند، ولی ـ گذشته از ریشه و پیشینۀ آنها ـ بسامد «زغال» (با استناد به پیکرۀ تاریخی دادگان فرهنگستان و جستوجوی گوگل) بیشتر از «ذغال» است. پس «زغال» املای معیار و مرجح است. تأکید و تکرار میشود که بسامد املایی تنها یکی از ملاکهاست و این رشته سر دراز دارد).
